Miejsce
Obserwatorium i planetarium České Budějovice
Obserwatorium i planetarium w České Budějovice stoją w parku Háječek nad rzeką i wyrosły ze zbiórki publicznej zorganizowanej w latach 20. przez grupę amatorskich astronomów — bez mecenasa, tylko składki członkowskie i dary. Otwarto je 14 listopada 1937 jako drugie publiczne obserwatorium w Czechach po Ondřejovie, a do połowy lat 50. prowadzili je wyłącznie wolontariusze. Dziś projektor Zeissa z 1961 nadal działa po ponad sześćdziesięciu latach, a instytucja ma drugi, trudniej dostępny ośrodek wysoko na Kleť, gdzie małżeństwo astronomów odkryło ponad tysiąc asteroid.
Obserwatorium i planetarium w parku Háječek nad rzeką, kwadrans spacerem od placu, to drugie najstarsze publiczne obserwatorium w Czechach — i nikt go nie zamówił. Grupa amatorskich astronomów zbudowała je ze zbiórki publicznej, bez ani jednego wielkiego mecenasa.
Ludzie przychodzą na konkretne seanse, rano, po południu i wieczorem. Od 2019 planetarium ma cyfrową projekcję na całą kopułę, pod którą mieści się czterdzieści ośmiu widzów: wyświetla niebo, gwiazdozbiory, obrazy z kosmosu i całe filmy. Obserwatorium zachowało oryginalny instrument Zeiss z 1961 i czasem nadal go używa. Dyrektorka Jana Tichá powiedziała o nim: „Jesteśmy z niego dumni i trzymamy go zarówno dla wartości historycznej, jak i zalet technicznych.”
Gdy jest pogodnie, patrzy się przez teleskop z kopuły na Słońce lub Księżyc, a dla najmłodszych dzieci w programie są bajki. Obserwatorium ma też drugie stanowisko wysoko na Kleť, gdzie odkrywa się asteroidy.
Jak powstało obserwatorium, którego nikt nie zamówił
W latach 20. amatorscy astronomowie zebrali zbiórkę publiczną — składki członkowskie i dary, bez jednego mecenasa. 14 listopada 1937 obserwatorium otwarto jako drugie publiczne w Czechach po Ondřejovie. Do połowy lat 50. prowadzili je wolontariusze.
Dobudówka z innej epoki i film, który mógł w niej ożyć
Funkcjonalistyczny rdzeń mieści kopułę teleskopu; obok cylindryczne planetarium ze sgraffitem Jana Halli. W środku projektor Zeissa z 1961 nadal działa po ponad sześćdziesięciu latach. Drugi ośrodek instytucji jest wysoko na Kleť — zobacz ten rozdział o łowcach asteroid.
Na miejscu
Kopuła z teleskopem siedzi na oryginalnym budynku funkcjonalnym z lat 30.; obok wyrasta cylindryczna dobudówka planetarium z astronomicznym sgraffitem Jana Halli. Ogród wokół pierwotnie sadzono jako botaniczny…
Oś czasu
- Říjen 1928 — založena Jihočeská astronomická společnost, první předseda Dr. Karel Vodička.
- 1931 — začíná stavba budovy hvězdárny.
- Léto 1934 — budova hotová, hostí astronomickou výstavu.
- 14. 11. 1937 — slavnostní otevření hvězdárny po instalaci hlavního dalekohledu, druhá veřejná hvězdárna v Čechách po Ondřejovu.
- 1939 — po vzniku protektorátu je Vodička jako bývalý legionář předčasně penzionován.
- 1942 — Vodička nucen odstoupit z čela astronomické společnosti.
- Do poloviny 50. let — provoz čistě na spolkovém, amatérském základě, bez placených zaměstnanců.
- Únor–květen 1945 — němečtí vojáci obsazují několik místností budovy až do začátku pražského povstání.
- Polovina 50. let — hvězdárna zestátněna, spolkový základ končí.
- 1957 — začíná budování horské pozorovatelny na Kleti jako pobočky.
- 1961 — koupen projekční přístroj Zeiss ZKP-1.
- 1971 — otevřena přístavba s planetáriem (architekti Ludvík Sýkora a Milan Pázler).
- Od 90. let — možná i videoprojekce a projekce počítačových dat.
- 2003 — zřizovatelem se stává Jihočeský kraj.
Źródła
- https://ceskobudejovicky.denik.cz/zpravy_region/nove-planetarium-nove-moznosti-20190226.html — digitální planetárium od února 2019 nahradilo Zeiss ZKP 1; citace Jany Tiché (26. 2. 2019)
- https://hvezcb.cz/data/dokumenty/100_2019.pdf — výroční zpráva 2019: full-dome 4K, sál 48 míst, Zeiss jen příležitostně (Retro hvězdy)
- https://budejcka.drbna.cz/zpravy/spolecnost/17645-hvezdarna-slavi-80-let.html — oslava 80 let, citace Jakuba Šimánka, film Objev na Střapaté hůrce
- https://budejcka.drbna.cz/zpravy/spolecnost/31211-budejcke-planetarium-slavi-padesat-let-od-otevreni.html — 50 let planetária, architekti, sgrafito Jana Hally, přístroj Zeiss
- https://ct24.ceskatelevize.cz/clanek/veda/ceskobudejovicka-hvezdarna-objevila-pres-1000-planetek-podivejte-se-na-jeji-nejlepsi-ulovky-88967 — historie, zestátnění, botanická zahrada, pobočka Kleť od 1957
- https://cs.wikipedia.org/wiki/Hv%C4%9Bzd%C3%A1rna_a_planet%C3%A1rium_v_%C4%8Cesk%C3%BDch_Bud%C4%9Bjovic%C3%ADch — ověření dat
- https://encyklopedie.c-budejovice.cz/clanek/hvezdarna-a-planetarium — ověření dat
- https://www.hvezdarnacb.cz/ — aktuální program, rezervace, ceník (ověřit přímo, web se nedal automaticky načíst)
- https://www.csfd.cz/film/8677-objev-na-strapate-hurce/prehled/ — údaje k filmu Objev na Střapaté hůrce
- https://cs.wikipedia.org/wiki/Karel_Vodi%C4%8Dka — Vodičkův životopis, legionářská minulost, penzionování za protektorátu
- https://www.planetky.cz/clanek/planetky-vodicka-jas-a-dalsi-pribehy-o-zalozeni-ceskobudejovicke-hvezdarny — stavba 1931–1934, výstava, otevření po instalaci dalekohledu
- https://www.hvezdarnacb.cz/cz/historie-hvezdarny — přesné datum obsazení budovy (únor 1945 – pražské povstání)