Місце
Водонапірна вежа
Водонапірна вежа на березі Влтави на вулиці Манесова виглядає як залишок замку, але це машина для води — з 1724 року вона гнала воду в місто до фонтана Самсона. Пити з неї, однак, було не можна. Для питної води місто від 1882 року мало другу, цілком окрему мережу, що закінчувалася вуличними питними фонтанчиками. Воду в квартири почали підводити лише з 1950-х, тож навіть прабабусі сьогоднішніх будейовічан ще ходили по питну воду надвір.
Чому з будейовіцького водогону не можна було пити
Водонапірна вежа стоїть біля Влтави тому, що після великої пожежі 1641 року місто вісімдесят років збирало сміливість і гроші на водогін; цю історію повністю розповідають у розділі про пожежу. 1724 року споруду біля Лучного млина завершили. Тут більшість людей зупиняється: навіщо будувати водогін, з якого не можна пити? Відповідь у тому, що вода тоді була двох видів. Технічна вода — для миття, змивання, гасіння й фонтанів — не мусила бути корисною для здоров’я, лише рясною. Саме таку воду вежа гнала з річки в місто. Питна вода йшла з криниць у міщанських будинках, яких у Будейовіце було багато, бо місто стоїть на високому рівні ґрунтових вод.
У XIX столітті обидва боки цього рівняння відмовили одразу. Криниці псувалися зі зростанням міста й тим, що в ґрунт просочувалося те, чого не повинно було. А Влтава несла все, що спускали вище за течією. Настали епідемії — справжня причина того, чому вежа виглядає так, як сьогодні. У 1881–1882 роках на південь від Недабиле виник питний джерельний комплекс із збірними штольнями й криницями, і водночас вежу перебудували: вона втратила барокову форму, зросла до 44,3 метра й стала очисною станцією для технічної води.
Сімдесят років носіння води
З території водонапірної вежі в місто йшли дві незалежні мережі, яким ніколи не дозволяли зустрітися. Технічна з річки, питна з джерела. А оскільки питна вода закінчувалася вуличними фонтанчиками й басейнами, це означало одне: воду носили додому. На навчальній стежці ціла зупинка присвячена тому, як носили глечики, щоб не розплескати по дорозі. Питну воду поступово підвели в квартири лише з 1950-х. Отже, сімдесят років будейовічанин мав воду під рукою — але за водою, яку хотів пити, мусив вийти на вулицю.
Що зрештою вбило водонапірну вежу
Водонапірна вежа тримається на одному принципі: вода, втиснута в бак угорі, сама тече в місто, але сягає лише туди, де схил іде вниз. Поки Будейовіце були низькими, сорока чотирьох метрів вистачало на все місто. Вежа справлялася з усім іншим — водяні колеса для турбін Понселе, потім Жирара, вугільний котел із паровою машиною на дні, коли річка не тягнула, фільтр і хлорування. Коли після 1930 року вода Влтави стала нестерпною, місто підвело до споруди чистішу воду Мальше. Коли захист від повеней прибрав Лучський яр і споруда втратила водяну силу, заради якої колись там стояла, купили електричні насоси. Але нічого не можна було вдіяти зі зростанням міста вгору. Коли множилися вищі будинки, гравітація до них не сягала. Водосховище Ржимов (1978) і водогін Плав (1981) тоді остаточно закінчили роль вежі. Вежу перемогла не зношеність і не конкуренція — її перемогли будинки, що виросли вищими за неї.
На місці
Вежа стоїть на правому березі, сама в упорядкованому просторі, тож її видно цілком знизу догори. На стіні, зверненій до міста, велике сграфіто будейовіцького живописця Ріхарда Крістінуса (1865–192…).
Хронологія
- 1724 — dokončena barokní vodárna u Lučního mlýna, pohon vodním kolem na náhonu Lučního jezu.
- 1881–1882 — samostatný vodovod pitné vody z prameniště u Nedabyle (podle encyklopedie města jej navrhl Friedrich Passini); věž přestavěna novogoticky na 44,3 m.
- Uvnitř měděná nádrž na 250 m³ osazená zhruba třicet metrů nad zemí (prameny uvádějí 32 i 34 metrů) a o sedm metrů níž záložní nádrž na 38 m³ pro dobu čištění hlavní.
- 1882 — Ponceletova kola a plunžrová čerpadla, k tomu uhelná kotelna s parním strojem na 15 000 litrů za hodinu. 1897 — Girardovy turbíny. Po 1921 filtr praný vzduchem a vodou, 1926 chlorace plynným chlorem.
- 1931 — jímání na Malši u Velkého jezu. Po 1934 — zrušen Luční jez, přechod na elektrická čerpadla se záložními motory na svítiplyn.
- 1938 — dokončen zemní vodojem u věže, 175 m³, válcová železobetonová nádrž o průměru 7,5 m zapuštěná 3,6 m pod terén. Na projektu spolupracoval ředitel městské vodárny Ing. Dr. Richard Klausner s pražským architektem Antonínem Parkmanem.
- 1978 Římov a 1981 Plav — konec věže v městském vodovodu.
- Září 2015 — areál otevřen veřejnosti.
Sto metrů odsud: tři místa z průvodce vedle sebe
(Na webu jako karta s odkazy na konci sekce.)
Vodárenská věž nestojí sama. Přes ulici od ní stojí továrna Koh-i-noor Hardtmuth a o kus dál na téže ulici Muzeum koněspřežky (příběh). Tři místa z tohohle průvodce, mezi kterými se přejde za dvě minuty.
A není to náhoda. Carl Hardtmuth sem výrobu přestěhoval roku 1848 mimo jiné kvůli dopravě — vltavské plavbě a koněspřežní dráze. Továrna vyrostla přímo u ní. Proto se ta ulice jmenuje po F. A. Gerstnerovi, inženýrovi, který dráhu postavil a kterého za to nakonec vyhodili.
Do továrny se nedostanete, ale budova z let 1847–1848 se dá obejít zvenčí a je to dochovaná průmyslová architektura 19. století. Uvnitř dodnes vzniká největší objem výroby celé značky — a žlutá tužka Koh-i-noor, nejznámější tužka světa, vznikla právě tady v roce 1889.
Jestli si ji chcete koupit, prodejna je jinde: v Široké ulici v centru. Jako suvenýr z Budějovic dává smysl víc než většina věcí, které se tu dají pořídit — zvlášť když víte, že o významu písmen na ní se dodnes vede spor.
→ Celý příběh tužky, včetně toho, kdo vlastně vynalezl moderní tuhu, je v samostatné položce Koh-i-noor Hardtmuth.
Zastavení po cestě: svícen před parkovacím domem
(Na webu jako krátké zastavení na trase z náměstí ke koněspřežce a k Vodárenské věži.)
Kdo jde z náměstí sem, mine cestou parkovací dům a před ním sochu — sedmiramenný svícen podaný jako otevřená lidská dlaň. Vytvořil ji roku 1992 Roman Brichcín. Většina lidí projde kolem a nezastaví se.
Na tom místě stála do roku 1942 budějovická synagoga. Byla novogotická, měla dvě věže a stála tam čtyřiapadesát let. Odstřelit ji nechal komisař města dosazený první den okupace; věže spadly až na druhý pokus. Materiál z ní pak radnice rozprodala na opravy domů.
V dubnu téhož roku odjel z Budějovic transport, ve kterém bylo mezi 878 a 910 lidmi. Vrátilo se jich dvacet osm.
Židovská obec se po válce ještě jednou obnovila, ale po roce 1968 už jí nezbylo dost členů. Bohoslužby ve městě skončily v roce 1970. Zůstal po ní hřbitov v Pekárenské ulici a v dlažbě před některými domy Kameny zmizelých — mosazné kostky se jmény těch, kdo v nich bydleli.
Запитання
(Jen to, co není výš. Ostatní odpovědi jsou ve Faktech v kostce.)
- Je Vodárenská věž ještě funkční? V městském vodovodu neslouží od roku 1981. Areál dnes patří společnosti ČEVAK a věž se využívá pro recirkulační okruh autorizované zkušebny vodoměrů.
- Proč stojí zrovna na tomhle místě? Kvůli síle vody. U Lučního mlýna byl náhon, jehož energie dokázala pohánět čerpadla — jinde ve městě takový zdroj nebyl. Když v roce 1934 při protipovodňové úpravě Luční jez zrušili, přišla vodárna přesně o to, kvůli čemu tam byla postavena.
Джерела
- https://www.vodarenskavezcb.cz/cs/historie — hlavní zdroj technického vývoje vodárny
- https://www.vodarenskavezcb.cz/cs/vodojem — zemní vodojem 1938, přivedení vody z Eliášovy štoly
- https://www.vodarenskavezcb.cz/ — aktuální program a podmínky prohlídek
- https://encyklopedie.c-budejovice.cz/clanek/vodovody-a-vodojemy — epidemie, nedabylské prameniště, oddělený vodovod pitné vody
- https://encyklopedie.c-budejovice.cz/clanek/vodarenska-vez
- https://www.budejce.cz/tipy-na-vylety/25-historie-vodarenstvi-v-ceskych-budejovicich — naučná stezka, jedenáct zastavení, socha Čevava
- https://ceskobudejovicky.denik.cz/zpravy_region/ve-vysce-32-metru-nad-zemi-skryva-obri-nadrz-20120925.html — měděná nádrž a výška osazení
- https://www.vodarenskavezcb.cz/file/edee/2026/03/brozura-finalni.pdf — program Mezinárodního dne památek 2026, odtud 106 schodů, délka prohlídky a barokní zdivo
- https://www.kudyznudy.cz/akce/vodarenska-vez-ceske-budejovice — pozor, rozpis prohlídek na téhle stránce je ze sezony 2016